Czasopisma

Język / Language

Agresja pacjenta w praktyce klinicznej: ocena ryzyka i strategie deeskalacji krok po kroku

Szawarnoga D, Marek Z:
PRACA POGLĄDOWA
ASYST HIG STOMATOL
TOM/VOLUME 21; NUMER/NUMBER 1 (81), 2026: 44-54
E-ISSN 2392-1854
ISSN 1895-6920

Agresja pacjenta w praktyce klinicznej: ocena ryzyka i strategie deeskalacji krok po kroku
Patient aggression in clinical practice: risk assessment and step-by-step de-escalation strategies

Daniel Szawarnoga1,E,F, Zuzanna Marek2,E,F

¹ Zakład Psychiatrii, Katedra Neurologii, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach; Wydział Nauk o Zdrowiu, Katowice, Polska
2 Studenckie Koło Naukowe przy Zakładzie Psychiatrii, Katedra Neurologii, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach; Wydział Nauk o Zdrowiu, Katowice, Polska

Authors’ Contribution: A - Study Design, B - Data Collection, C - Statistical Analysis, D - Data Interpretation, E - Manuscript Preparation, F - Literature Search, G - Funds Collection
Received: 17.01.2026. Accepted: 08.02.2026. Published: 23.02.2026
Prawa autorskie przeniesione na Wydawnictwo AS MEDIA
Kontakt z autorem: Daniel Szawarnoga, Wojewódzki Szpital Specjalistyczny nr 4 w Bytomiu, al. Legionów 10, 41-902 Bytom, tel. + 48 32 396 42 93, e-mail: d.szawarnoga@ sum.edu.pl

Cytowanie: należy cytować pierwotną, elektroniczną wersję artykułu:
Szawarnoga D, Marek Z: Agresja pacjenta w praktyce klinicznej: ocena ryzyka i strategie deeskalacji krok po kroku; Asyst Hig Stomatol. 2026;81: 44-54.

STRESZCZENIE

Wstęp: Agresja pacjentów stanowi istotne wyzwanie dla bezpieczeństwa personelu medycznego oraz jakości opieki zdrowotnej. Zjawisko to obserwowane jest nie tylko w psychiatrii i Szpitalnych Oddziałach Ratunkowych, lecz także w praktyce ambulatoryjnej, w tym w gabinetach stomatologicznych. Na zachowania agresywne mogą wpływać czynniki takie jak ból, lęk, wstyd oraz presja czasu.

Materiał i metody: Przeprowadzono krytyczny przegląd piśmiennictwa dotyczącego oceny ryzyka przemocy oraz strategii deeskalacji w praktyce klinicznej. Analizie poddano publikacje dotyczące szkoleń komunikacyjnych i symulacyjnych, narzędzi przesiewowych (listy kontrolne, skale oceny ryzyka), rozwiązań organizacyjnych oraz interwencji zespołowych.

Wyniki: Do najczęściej identyfikowanych czynników ryzyka należą zaburzenia psychotyczne, epizody maniakalne, intoksykacja lub zespół abstynencyjny, otępienie oraz delirium. Istotne znaczenie mają również czynniki środowiskowe, takie jak tłok, hałas, długi czas oczekiwania czy brak prywatności, a także błędy komunikacyjne. Skuteczna deeskalacja opiera się na wczesnym rozpoznaniu sygnałów ostrzegawczych, aktywnym słuchaniu, walidacji emocji pacjenta, utrzymaniu bezpiecznego dystansu oraz jasnym komunikowaniu granic.

Wnioski: Zapewnienie bezpieczeństwa w praktyce klinicznej wymaga integracji kompetencji interpersonalnych personelu z rozwiązaniami organizacyjnymi, obejmującymi regularne szkolenia, standaryzację procedur oraz systematyczne raportowanie incydentów. W gabinetach stomatologicznych szczególnie istotne jest skuteczne zarządzanie bólem i lękiem pacjenta oraz szybkie reagowanie na sygnały eskalacji.

SŁOWA KLUCZOWE  
agresja pacjenta, deeskalacja, bezpieczeństwo personelu medycznego, komunikacja kliniczna, gabinet stomatologiczny, ocena ryzyka przemocy

ABSTRACT

Introduction: Patient aggression represents a significant challenge for healthcare staff safety and the quality of care. It occurs not only in psychiatry and emergency departments but also in outpatient settings, including dental practices, where pain, anxiety, embarrassment and time pressure may contribute to aggressive behaviour.

Material and methods: A critical literature review on violence risk assessment and de-escalation strategies in clinical practice was conducted. The analysis included publications addressing communication and simulation training, screening tools (risk scales and checklists), organisational measures and team-based interventions.

Results: Frequently reported risk factors include psychosis, manic episodes, intoxication or withdrawal syndromes, dementia and delirium. Environmental triggers such as crowding, noise, long waiting times and lack of privacy, as well as communication errors, also play a significant role. Effective de-escalation relies on early recognition of warning signs, active listening, emotional validation, maintaining a safe distance and clear communication of boundaries.

Conclusions: Ensuring safety in clinical practice requires the integration of interpersonal competencies with system-level solutions, including regular staff training, standardised procedures and consistent incident reporting. In dental practice, pain and anxiety management, proper organisation of the clinical environment and early response to escalation are particularly important.

KEY WORDS
patient aggression, de-escalation, healthcare staff safety, clinical communication, dental practice, violence risk assessment

PIŚMIENNICTWO / REFERENCES

  1. Sternal D, Gaweł D, Bąk E. The impact of aggressive behavior of patients on staff employed in psychiatric wards. Journal of Education, Health and Sport. 2023;30(1):116–139.

  2. Frydrysiak K, Grześkowiak M, Podlewski R. Agresja pacjentów zagrożeniem w pracy zespołów ratownictwa medycznego. Anestezjologia i Ratownictwo. 2014;8:381–391.

  3. Mosiołek A, Gierus J, Margański M, Margańska K, Szulc A. Consequences of aggressive behavior of patients with mental disorders for medical personnel. Psychiatria. 2020;17(1):23–28.

  4. Wojnicka D, Włoszczak-Szubzda A. Wiedza i umiejętności personelu medycznego w odniesieniu do przejawów agresji ze strony pacjenta. Aspekty Zdrowia i Choroby. 2017;2(2):51–63.

  5. Price O, Baker J, Bee P, Lovell K. The support-control continuum: an investigation of staff perspectives on factors influencing the success or failure of de-escalation techniques for the management of violence and aggression in mental health settings. Int J Nurs Stud. 2018;77:197–206.

  6. Price O, Baker J, Bee P. Patient perspectives on barriers and enablers to the use and effectiveness of de-escalation techniques for the management of violence and aggression in mental health settings. J Adv Nurs. 2018;74(3):614–625.

  7. Price O, Baker J, Bee P, Lovell K. Learning and performance outcomes of mental health staff training in de-escalation techniques for the management of violence and aggression. Br J Psychiatry. 2015;206:447–455.

  8. Sułkowska J, Kuźmicz I, Malinowska-Lipień I, Lickiewicz J, Makara-Studzińska M, Brzostek T. Znaczenie zastosowania porozumienia bez przemocy oraz coachingu w komunikacji z pacjentem. Sztuka Leczenia. 2017;(2):43–53.

  9. Linaker I, Bush-Iversen S, Almvik R, Woods P. The Brøset Violence Checklist (BVC). 2000.

  10. Salzmann-Erikson M, Yifter L. Risk factors and triggers that may result in patient-initiated violence on inpatient psychiatric units: an integrative review. Clin Nurs Res. 2019;29(7):504–520.

  11. Szkup M, Rączka M, Schneider-Matyka D, Starczewska M, Augustyniuk K, Grochans E. Risk assessment of aggression among patients applying to medical centers. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie. 2018;16(2):119–124.

  12. Novitsky MA Jr, Julius RJ, Dubin WR. Niefarmakologiczne radzenie sobie z przemocą w nagłych sytuacjach w psychiatrii. Psychiatria po Dyplomie. 2010;7(1):20–23.

  13. Abozaid DA, Momen M, El Ezz NFA, Ahmed HA, Al-Tehewy MM, El-Setouhy M, et al. Patient and visitor aggression de-escalation training for nurses in a teaching hospital in Cairo, Egypt. BMC Nurs. 2022;21:63.

  14. Celofiga A, Kores Plesnicar B, Koprivsek J, Moskon M, Benkovic D, Gregoric Kumperscak H. Effectiveness of de-escalation in reducing aggression and coercion in acute psychiatric units: a cluster randomized study. Front Psychiatry. 2022;13:856153.

  15. Mitchell M, Bernie C, Newall F, Williams K. Simulation-based education for teaching aggression management skills to health care providers in the acute health care setting: a systematic review protocol. Syst Rev. 2020;9:208.

  16. Baby M, Gale C, Swain N. Communication skills training in the management of patient aggression and violence in healthcare. Aggress Violent Behav. 2018;39:67–82.

  17. Christensen SS, Lassche M, Banks D, Smith G, Inzunza TM. Reducing patient aggression through a nonviolent patient de-escalation program: a descriptive quality improvement process. Worldviews Evid Based Nurs. 2021;19(4):297–305.